Hormoonbehandeling: wat is omkeerbaar en wat blijft

Is hormoonbehandeling omkeerbaar? Het eerlijke antwoord is: voor een deel. Sommige effecten van testosteron en oestrogeen verdwijnen als je stopt, andere blijven de rest van je leven zichtbaar of hoorbaar. In dit artikel loop je de effecten een voor een langs, zodat je weet waar je ja tegen zegt voordat je begint.

Is hormoonbehandeling omkeerbaar? Het korte antwoord

Richtlijnen maken een vast onderscheid tussen drie soorten ingrepen. Puberteitsremmers gelden als omkeerbaar, operaties als onomkeerbaar. Hormonen zitten daartussen. De Endocrine Society noemt in haar richtlijn uit 2017 puberteitsremming volledig omkeerbaar en behandeling met geslachtshormonen deels onomkeerbaar. De Nederlandse Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch (2018) gebruikt dezelfde woorden: een jongere moet de gevolgen van deze (deels) irreversibele behandeling kunnen overzien voordat hij of zij begint.

Deels onomkeerbaar is een vage term. In de praktijk betekent het dat elk effect zijn eigen antwoord heeft. Grofweg geldt: wat hormonen aan weefsel laten groeien, blijft. Wat ze veranderen aan verdeling en samenstelling, zoals vet, spieren en huid, beweegt weer terug als je stopt. Daarnaast is er een derde groep waarover weinig zekerheid bestaat, met vruchtbaarheid als belangrijkste.

De tijden die hieronder staan, komen uit de overzichtstabellen in de richtlijn van de Endocrine Society. Het zijn gemiddelden. Bij de een gaat het sneller dan bij de ander, en dosis, leeftijd en aanleg spelen mee.

Testosteron: wat blijft

Bij testosteron zijn de blijvende effecten voor een groot deel ook de effecten die het snelst komen. Dat maakt de eerste maanden belangrijker dan veel mensen verwachten.

• Stem. De stem begint volgens de richtlijn na 6 tot 12 maanden te zakken en bereikt het eindpunt na 1 tot 2 jaar. De stembanden worden dikker, en dat trekt niet meer weg als je stopt. Een lagere stem geldt als blijvend.
• Gezichts- en lichaamsbeharing. Start na 6 tot 12 maanden, maximaal effect na 4 tot 5 jaar. Haarzakjes die eenmaal baardhaar maken, blijven dat doen. De groei kan na stoppen wat afnemen, maar verdwijnt niet vanzelf. Weghalen kan alleen met ontharing.
• Groei van de clitoris. Start na 1 tot 6 maanden, maximaal na 1 tot 2 jaar. Ook dit geldt als blijvend.
• Kaalheid. Mannelijke haaruitval kan na 6 tot 12 maanden beginnen bij wie daar aanleg voor heeft. Haar dat op die manier verloren gaat, komt doorgaans niet terug.

Let op de volgorde. De clitorisgroei kan al in de eerste maanden beginnen en de stem volgt binnen het eerste jaar. Wie een paar maanden testosteron wil uitproberen om te kijken hoe het voelt, kan dus al iets blijvends hebben veranderd voordat de proefperiode voorbij is.

Testosteron: wat terugkomt als je stopt

• Menstruatie. De menstruatie stopt meestal binnen 1 tot 6 maanden. Na het stoppen met testosteron komt de cyclus in de regel terug, mits de eierstokken en baarmoeder er nog zijn.
• Vetverdeling. Vet verplaatst zich in 1 tot 6 maanden richting buik, met een eindpunt na 2 tot 5 jaar. Zonder testosteron schuift dat patroon weer terug.
• Spiermassa en kracht. Neemt toe vanaf 6 tot 12 maanden en neemt weer af als het hormoon wegvalt.
• Vette huid en acne. Komt binnen 1 tot 6 maanden en verdwijnt meestal weer. Littekens van ernstige acne kunnen blijven.

Testosteron laat borsten niet verdwijnen. Veel transmannen kiezen daarom later voor een borstverwijdering, en die is wel definitief. Meer daarover staat in ons artikel over genderoperaties in Nederland.

Oestrogeen: wat blijft

Bij oestrogeen, meestal gecombineerd met een middel dat testosteron onderdrukt, is de lijst met blijvende effecten korter, maar niet minder ingrijpend.

• Borstgroei. Begint na 3 tot 6 maanden en bereikt het eindpunt na 2 tot 3 jaar. Borstweefsel dat is gevormd, verdwijnt niet als je stopt. Wie het kwijt wil, heeft een operatie nodig.
• Zaadproductie. De productie van zaadcellen neemt af. Volgens de richtlijn is onbekend wanneer dat precies begint en ligt het maximale effect na meer dan 3 jaar. Of en in welke mate de productie na stoppen herstelt, is niet te voorspellen.
• Zaadballen. Het volume neemt af vanaf 3 tot 6 maanden, met een eindpunt na 2 tot 3 jaar. Hoeveel daarvan herstelt, verschilt per persoon.

Oestrogeen: wat terugkomt, en wat het nooit verandert

• Vetverdeling. Meer vet op heupen en dijen vanaf 3 tot 6 maanden. Dat keert om als je stopt.
• Spiermassa en kracht. Nemen af vanaf 3 tot 6 maanden, eindpunt na 1 tot 2 jaar. Met eigen testosteron komen ze terug.
• Huid. Wordt zachter en minder vet binnen 3 tot 6 maanden. Omkeerbaar.
• Libido en erecties. Minder zin en minder spontane erecties al na 1 tot 3 maanden. Dit herstelt doorgaans, maar seksuele problemen zijn volgens de richtlijn wisselend en niet goed te voorspellen.
• Lichaamsbeharing. Wordt dunner vanaf 6 tot 12 maanden, maar een bestaande baard verdwijnt niet door oestrogeen.

Even belangrijk is wat oestrogeen niet kan. De richtlijn is daar kort over: op de stem heeft het geen effect. Wie de mannelijke puberteit heeft doorgemaakt, houdt de lage stem, de lengte, de schouderbreedte en de vorm van het gezicht. Hormonen draaien een voltooide puberteit niet terug. Dat geldt omgekeerd ook: testosteron maakt een volwassen bekken niet smaller.

Vruchtbaarheid: het grootste vraagteken

Vruchtbaarheid is het effect waar je vooraf het minst zeker over kunt zijn. Hormonen onderdrukken de werking van eierstokken of zaadballen. Soms herstelt dat na stoppen, soms niet, en niemand kan je vooraf vertellen in welke groep je valt. De Kwaliteitsstandaard schrijft daarom voor dat behandelaars altijd de omkeerbare en onomkeerbare effecten op de vruchtbaarheid bespreken en iedereen een gesprek aanbieden over kinderwens en het invriezen van zaad- of eicellen, voordat de hormonen beginnen. Ook de internationale standaard WPATH SOC8 en de Endocrine Society raden die voorlichting vooraf aan.

Voor jongeren ligt het nog scherper. Wie vroeg in de puberteit met remmers begint en daarna direct doorgaat met hormonen, maakt de eigen puberteit nooit door. Rijpe zaad- of eicellen zijn er dan niet geweest, en de mogelijkheden om iets te bewaren zijn beperkt. Omdat vrijwel alle jongeren op remmers doorstromen naar hormonen, is dat geen randgeval. De cijfers lees je in ons artikel over de doorstroom van puberteitsremmers naar hormonen, en de praktische kant in het artikel over vruchtbaarheid en transitie.

Na een operatie waarbij eierstokken of zaadballen worden verwijderd, is de onvruchtbaarheid definitief. Je lichaam maakt dan zelf geen geslachtshormonen meer aan, waardoor je levenslang hormonen nodig hebt, welke kant je daarna ook op wilt.

Wat nog onzeker is

De lijstjes hierboven beschrijven wat er met het lichaam gebeurt. Over de gevolgen op lange termijn is minder bekend, zeker bij wie jong begint. De onderzoekers van de Universiteit van York die voor de Cass Review (2024) alle studies naar hormonen bij jongeren doorlichtten, concluderen dat goed onderzoek naar de uitkomsten ontbreekt en dat maar weinig studies deelnemers lang genoeg volgen. Cass adviseert op basis daarvan uiterste voorzichtigheid met hormonen voor het achttiende jaar, en een duidelijke klinische reden om niet tot die leeftijd te wachten.

In Nederland ligt de grens lager. Volgens de Kwaliteitsstandaard kunnen jongeren vanaf 16 jaar met hormonen beginnen, en na minimaal twee jaar puberteitsremming al vanaf 15 jaar. De WPATH SOC8 noemt sinds 2022 geen vaste minimumleeftijd meer. Richtlijnen zijn het dus niet met elkaar eens, en dat komt doordat het bewijs ruimte laat voor verschillende afwegingen.

Onzeker is ook hoe vaak mensen later spijt krijgen van de blijvende effecten. Daarover lees je meer op transitieschade.nl en in ons artikel over detransitie op de pagina Uit de molen.

Wat je met deze kennis kunt doen

Het woord omkeerbaar wordt in spreekkamers en folders soms ruim gebruikt. Vraag daarom door, per effect. Een paar dingen die helpen:

• Vraag de behandelaar om een lijst van effecten met per effect: wanneer begint het, en gaat het terug als ik stop?
• Bedenk welke blijvende effecten je ook zou accepteren als je over tien jaar anders over je gender denkt. Bij testosteron zijn dat vooral stem en baardgroei, bij oestrogeen borstgroei.
• Regel het gesprek over vruchtbaarheid voor de eerste dosis, niet erna. Invriezen kost tijd en lukt het best voordat de hormonen beginnen.
• Weet dat proberen bij testosteron beperkt mogelijk is: de eerste blijvende veranderingen kunnen er binnen maanden zijn.
• Spreek af hoe en wanneer je samen evalueert, en wat er gebeurt als je wilt minderen of stoppen. Stop nooit op eigen houtje, zeker niet na een operatie.

Hormonen zijn voor veel mensen met genderdysforie een stap die verlichting geeft. Juist daarom verdient de beslissing volledige informatie. Dit artikel is geen medisch advies: bespreek je eigen situatie met je behandelaar. Alle artikelen over deze fase vind je op de pagina Hormonen, en wat er daarna komt in ons artikel over nazorg en levenslange controle.